دل ، خشام ( افتادن غضروفهاى بينى ) درد كبد ، درد دل ، كرم شكم ، درد شكم ، مغص ( درد روده‌هاى كوچك ) ، بيمارى سرين ، سردرد ، سرفهء سرد ، سرفهء گرم ، خونريزى از دبر و نره ، درد مفاصل ، پيدايش آب گرم در چشم و سوراخهاى بينى ، سستى گوش ، كرى و جز اينها . . . بيطار بايد به معالجهء اين بيماريها و سبب پيدايش آنها ، آشنا باشد . . . « 1 » كحّالان به‌نظر ابن اخوه ، محتسب بايد كحّالان ( چشم پزشكان ) را با كتاب حنين بن اسحاق موسوم به ( مقالات دهگانه در باب چشم ) بيازمايد . هركس از عهده آزمايش برآيد و تشريح طبقات چشم و غده‌ها و رطوبتهاى سه‌گانه و امراض سه‌گانه و بيماريهايى كه فرع آن است ، و به تركيب داروهاى چشم و چگونگى عقاقير آشنا باشد اجازه دهد كه به معالجهء چشم بپردازد . كحّالان دوره‌گرد اغلب غيرقابل اعتماد هستند . . . تقلّبات دارويى ايشان بسيار است و نمىتوان برشمرد . . . « 2 » شكسته‌بند شكسته‌بند به شرطى مىتواند به شكسته‌بندى بپردازد كه گفتار ششم از كتاب ( كفاش فوليس ) را كه در باب شكسته‌بندى است فراگيرد . و شمارهء استخوانهاى آدمى را كه دويست عدد است و هشتاد و چهار عدد آن بزرگتر است و نيز شكل و اندازهء هر استخوانى را بداند تا به‌هنگام شكستگى يا دررفتن آن را به‌جاى نخستين باز برد . محتسب بايد اين امور را در وى بيازمايد . حدود تخصص جرّاحان جرّاح بايد كتاب جالينوس موسوم به ( فاطاجانس ) را كه درباره زخمها و مرهمها است فراگيرد و علم تشريح يكايك اعضاى بدن انسان و عضلات و رگها و شريانها و اعصاب را به خوبى بشناسد و هنگام قطع بواسير و غير آن از بيمار مراقبت كند و نيز يك دست نيشتر و از آن جمله نيشترى كه سرش گرد باشد ، و نيشتر مورّب و نيز ارّهء بريدن و انواع مرهمها و مرهمدان و داروى كندر كه براى قطع خون است در دسترس خود داشته باشد .

--> ( 1 ) . تلخيص از كتاب آيين شهردارى يا ( معالم القربه ) ، ص 155 به بعد . ( 2 ) . همان كتاب ، از ص 171 به بعد .